انواع رله خودرو؛ آشنایی با کاربرد، عملکرد و تفاوت رلههای ۴ پایه و ۵ پایه
سیستم برق خودرو از مجموعهای از قطعات الکتریکی و الکترونیکی تشکیل شده است که هرکدام وظیفه مشخصی در عملکرد صحیح خودرو بر عهده دارند. یکی از قطعات مهم در این سیستم، رله خودرو است. رلهها با کنترل جریان برق، امکان راهاندازی و مدیریت تجهیزات مختلف خودرو را فراهم میکنند و نقش مهمی در عملکرد چراغها، بوق، فن خنککننده، پمپ بنزین و بسیاری از تجهیزات دیگر دارند.
اما انواع رله خودرو کداماند؟ رله ۴ پایه و ۵ پایه چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟ چگونه میتوان رله مناسب برای یک سیستم برقی خودرو را انتخاب کرد؟
در این مقاله از آرجی الکترونیک، با انواع رله خودرو، ساختار داخلی، نحوه عملکرد، کاربردها، علائم خرابی و نکات مهم انتخاب این قطعه آشنا میشویم.
رله خودرو چیست و چه وظیفهای دارد؟
رله خودرو (Automotive Relay) یک کلید الکتریکی کنترلشونده است که برای مدیریت جریان برق در مدارهای مختلف خودرو استفاده میشود.
بسیاری از تجهیزات خودرو برای فعالیت به جریان الکتریکی نسبتاً زیادی نیاز دارند. در چنین شرایطی، عبور مستقیم جریان مصرفکننده از کلیدهای داشبورد یا خروجیهای الکترونیکی میتواند باعث افزایش فشار الکتریکی و آسیب به مدار فرمان شود.
رله این مشکل را برطرف میکند. در واقع، با استفاده از یک جریان کنترلی کوچک میتوان یک مدار با جریان بالاتر را قطع یا وصل کرد.
برای مثال، زمانی که راننده چراغهای خودرو را روشن میکند، فرمان الکتریکی میتواند باعث فعال شدن رله چراغ شود. سپس کنتاکتهای رله مسیر جریان موردنیاز چراغها را برقرار میکنند.
مهمترین وظایف رله خودرو عبارتاند از:
- کنترل جریان برق تجهیزات پرمصرف خودرو
- کاهش فشار جریان روی کلیدها و مدار فرمان
- کنترل خودکار تجهیزات الکتریکی
- امکان قطع و وصل مدارهای مختلف
- کمک به تفکیک مدار فرمان و مدار قدرت
- افزایش انعطافپذیری سیستم برق خودرو
رله خودرو چگونه کار میکند؟
بیشتر رلههای خودرویی متداول از نوع الکترومغناطیسی هستند و بر اساس ایجاد میدان مغناطیسی توسط یک سیمپیچ کار میکنند.
عملکرد این رلهها به شکل زیر است:
۱. دریافت فرمان الکتریکی
با فعال شدن کلید یا ارسال فرمان از واحد کنترل الکترونیکی خودرو (ECU)، ولتاژ مناسب به بوبین رله اعمال میشود.
۲. ایجاد میدان مغناطیسی
عبور جریان از سیمپیچ باعث ایجاد میدان مغناطیسی میشود. این میدان، تیغه متحرک داخلی رله را جذب میکند.
۳. تغییر وضعیت کنتاکتها
با حرکت تیغه، وضعیت کنتاکتهای داخلی تغییر میکند و مسیر جریان الکتریکی باز یا بسته میشود.
۴. فعال شدن مصرفکننده
در نتیجه، برق موردنیاز تجهیزاتی مانند فن، چراغ، بوق یا پمپ بنزین تأمین میشود.
۵. بازگشت به حالت اولیه
با قطع فرمان، میدان مغناطیسی از بین میرود و فنر داخلی، تیغه را به وضعیت اولیه بازمیگرداند.
به این ترتیب، رله بدون نیاز به عبور جریان اصلی از کلید فرمان، امکان کنترل تجهیزات برقی خودرو را فراهم میکند.
انواع رله خودرو بر اساس ساختار و عملکرد
رلههای خودرو را میتوان بر اساس ساختار داخلی، نوع عملکرد، تعداد پایهها و کاربرد دستهبندی کرد. شناخت این دستهبندیها به انتخاب صحیح قطعه کمک میکند.
۱. رله معمولی یا الکترومغناطیسی خودرو
رله الکترومغناطیسی یکی از رایجترین انواع رله در سیستم برق خودرو است. این قطعه با استفاده از یک سیمپیچ و کنتاکتهای مکانیکی، وظیفه قطع و وصل جریان را انجام میدهد.
از کاربردهای آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- رله چراغهای جلو و عقب
- رله بوق خودرو
- رله فن رادیاتور
- رله پمپ بنزین
- رله استارت
- رله گرمکن شیشه عقب
این نوع رله در مدلهای مختلفی با ولتاژ بوبین، ظرفیت جریان و تعداد پایههای متفاوت تولید میشود.
۲. رله حالت جامد خودرو (Solid State Relay)
رله حالت جامد یا SSR برای سوئیچینگ جریان از قطعات نیمههادی استفاده میکند و برخلاف رله مکانیکی، فاقد کنتاکت متحرک است.
از ویژگیهای این نوع رله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- نبود صدای مکانیکی ناشی از حرکت کنتاکت
- عدم وجود استهلاک ناشی از جابهجایی تیغه
- قابلیت سوئیچینگ سریع
- امکان طراحی در ابعاد و ساختارهای مختلف
البته استفاده از رله حالت جامد در خودرو به طراحی مدار، نوع بار، شرایط دمایی و مشخصات الکتریکی قطعه وابسته است.
۳. رله زمانی خودرو (Timer Relay)
رله زمانی برای کنترل تجهیزات بر اساس یک بازه زمانی مشخص استفاده میشود.
برای مثال، برخی سیستمهای خودرو نیاز دارند پس از خاموش شدن موتور یا فعال شدن یک فرمان، تجهیزی برای مدت معینی روشن بماند و سپس خاموش شود.
از کاربردهای این رله میتوان به کنترل زمان فعالیت برخی تجهیزات روشنایی، سیستمهای تأخیری و مدارهای کنترلی اشاره کرد.
۴. رله دوبل خودرو
رله دوبل در برخی خودروها برای کنترل همزمان یا هماهنگ چند مدار الکتریکی استفاده میشود.
در برخی سیستمهای مدیریت موتور، این رله میتواند برق بخشهایی مانند ECU و پمپ بنزین یا سایر اجزای مرتبط را طبق طراحی مدار تأمین کند.
ساختار و عملکرد دقیق رله دوبل به مدل خودرو و سیستم برق آن بستگی دارد.
۵. رله فن خودرو
رله فن وظیفه کنترل مدار الکتریکی فن خنککننده موتور را بر عهده دارد.
با افزایش دمای موتور و ارسال فرمان از سیستم کنترل خودرو، رله میتواند برق موردنیاز فن را برقرار کند.
در برخی خودروها از چند رله یا مدار کنترلی چندمرحلهای برای مدیریت سرعت فن استفاده میشود.
۶. رله پمپ بنزین
رله پمپ بنزین وظیفه کنترل برق پمپ سوخت را بر عهده دارد.
در بسیاری از خودروهای انژکتوری، واحد کنترل موتور در شرایط مشخص فرمان فعال شدن رله پمپ بنزین را صادر میکند تا سوخت با فشار موردنیاز به سیستم سوخترسانی منتقل شود.
خرابی این رله میتواند باعث روشن نشدن خودرو یا اختلال در عملکرد موتور شود.
رله ۴ پایه و ۵ پایه خودرو چه تفاوتی دارند؟
یکی از رایجترین دستهبندیها در میان رلههای خودرویی، تقسیمبندی بر اساس تعداد پایههاست.
رلههای ۴ پایه و ۵ پایه از مدلهای پرکاربرد در سیستم برق خودرو هستند. تفاوت اصلی آنها در ساختار کنتاکت و نوع عملکرد مدار خروجی است.
رله ۴ پایه خودرو
رله ۴ پایه معمولاً دارای چهار ترمینال با شمارههای استاندارد زیر است:
- پایه ۸۵: یکی از اتصالات بوبین
- پایه ۸۶: اتصال دیگر بوبین
- پایه ۳۰: ورودی مشترک مدار قدرت
- پایه ۸۷: خروجی نرمال باز (NO)
در حالت عادی، ارتباط پایه ۳۰ و ۸۷ قطع است. هنگامی که بوبین فعال میشود، این دو پایه به یکدیگر متصل میشوند.
این رله برای مدارهایی مناسب است که فقط به یک حالت قطع و وصل نیاز دارند.
رله ۵ پایه خودرو
رله ۵ پایه علاوه بر ترمینالهای ۳۰، ۸۵، ۸۶ و ۸۷، دارای یک پایه اضافی با شماره ۸۷a است.
ساختار متداول آن به این صورت است:
- پایه ۸۵: اتصال بوبین
- پایه ۸۶: اتصال دیگر بوبین
- پایه ۳۰: ترمینال مشترک
- پایه ۸۷: خروجی نرمال باز (NO)
- پایه ۸۷a: خروجی نرمال بسته (NC)
در حالت عادی، پایه ۳۰ به ۸۷a متصل است. با فعال شدن بوبین، ارتباط ۳۰ و ۸۷a قطع شده و ارتباط ۳۰ و ۸۷ برقرار میشود.
بنابراین، رله ۵ پایه امکان تغییر مسیر جریان بین دو خروجی را فراهم میکند.
نکته مهم: همه رلههای پنجپایه الزاماً دارای آرایش کنتاکت 87a نیستند. برخی مدلها دارای دو خروجی 87 هستند. بنابراین، پیش از نصب باید نقشه پایههای درجشده روی بدنه رله بررسی شود.
جدول مقایسه رله ۴ پایه و ۵ پایه
| ویژگی | رله ۴ پایه | رله ۵ پایه |
|---|---|---|
| تعداد پایهها | ۴ | ۵ |
| پایه بوبین | ۸۵ و ۸۶ | ۸۵ و ۸۶ |
| پایه مشترک | ۳۰ | ۳۰ |
| خروجی NO | ۸۷ | ۸۷ |
| خروجی NC | ندارد | ۸۷a در مدل تبدیلی |
| کاربرد اصلی | قطع و وصل یک مسیر | تغییر مسیر جریان بین دو خروجی |
کاربرد انواع رله در سیستم برق خودرو
رلهها در بخشهای مختلف خودرو استفاده میشوند و بسته به طراحی سیستم برق، وظایف متفاوتی دارند.
رله چراغ خودرو
رله چراغ برای کنترل برق چراغهای جلو، نوربالا، نورپایین یا سایر بخشهای روشنایی استفاده میشود. این قطعه میتواند فشار جریان را از روی کلیدهای فرمان کاهش دهد.
رله استارت
رله استارت در برخی طراحیها برای کنترل مدار فرمان استارت به کار میرود. این قطعه با دریافت فرمان مناسب، مسیر الکتریکی مربوط به راهاندازی موتور را کنترل میکند.
رله بوق
رله بوق باعث میشود جریان موردنیاز بوق از مسیر کنتاکتهای رله عبور کند و کلید بوق فقط وظیفه ارسال فرمان را داشته باشد.
رله فن رادیاتور
این رله در سیستم خنککننده موتور نقش مهمی دارد و با دریافت فرمان از مدار کنترل، امکان روشن و خاموش شدن فن را فراهم میکند.
رله پمپ بنزین
این رله برق پمپ سوخت را کنترل میکند و در عملکرد صحیح سیستم سوخترسانی خودرو اهمیت دارد.
رله گرمکن شیشه عقب
در خودروهای مجهز به گرمکن شیشه عقب، رله میتواند برای کنترل جریان مصرفی المنتهای گرمکن مورد استفاده قرار بگیرد.
علائم خرابی رله خودرو چیست؟
رله نیز مانند سایر قطعات الکتریکی ممکن است بر اثر استفاده طولانیمدت، حرارت، نوسانات برق، رطوبت یا افزایش جریان دچار مشکل شود.
از مهمترین نشانههای خرابی رله خودرو میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. روشن نشدن برخی تجهیزات برقی
اگر تجهیزی مانند فن، بوق یا پمپ بنزین کار نکند، یکی از مواردی که باید بررسی شود، رله مربوط به آن است.
۲. عملکرد نامنظم تجهیزات
گاهی رله بهصورت متناوب عمل میکند و باعث میشود یک قطعه برقی گاهی روشن و گاهی خاموش شود.
۳. صدای غیرعادی از رله
صدای کلیک هنگام فعال شدن رله معمولاً طبیعی است؛ اما صدای تقتق مداوم یا عملکرد ناپایدار میتواند نشانه وجود مشکل در مدار فرمان، ولتاژ بوبین یا خود رله باشد.
۴. داغ شدن بیش از حد رله
افزایش غیرعادی دمای رله ممکن است به دلیل جریان بیش از ظرفیت، اتصال نامناسب، مقاومت بالای اتصالات یا خرابی داخلی قطعه باشد.
۵. روشن ماندن دائمی یک مصرفکننده
اگر کنتاکتهای رله در وضعیت بسته گیر کنند، ممکن است تجهیز مربوطه حتی پس از قطع فرمان نیز روشن بماند.
توجه داشته باشید که این علائم همیشه به معنی خرابی خود رله نیستند. مشکلات سیمکشی، فیوز، سوکت، اتصال بدنه و مدار فرمان نیز میتوانند نشانههای مشابهی ایجاد کنند.
چگونه رله خودرو را تست کنیم؟
برای بررسی سلامت رله خودرو میتوان از مولتیمتر استفاده کرد. البته روش تست باید با توجه به نقشه و مشخصات همان رله انجام شود.
مراحل کلی بررسی رله الکترومغناطیسی عبارتاند از:
۱. ابتدا رله را از مدار خارج کنید و شماره پایههای آن را بررسی کنید.
۲. با استفاده از مولتیمتر در حالت تست مقاومت، مقاومت بوبین بین پایههای ۸۵ و ۸۶ را اندازهگیری کنید. مقدار مورد انتظار به مشخصات فنی رله بستگی دارد.
۳. وضعیت کنتاکتهای ۳۰ و ۸۷ را در حالت بدون برق بررسی کنید. در رله معمولی NO، این اتصال باید قطع باشد.
۴. در صورت داشتن تجهیزات و دانش کافی، ولتاژ نامی بوبین را با رعایت قطبیت احتمالی و نقشه سازنده اعمال کنید.
۵. پس از فعال شدن رله، باید اتصال ۳۰ و ۸۷ برقرار شود.
۶. در رله تبدیلی ۵ پایه، وضعیت ارتباط ۳۰ و ۸۷a نیز باید بررسی شود.
هشدار ایمنی: هنگام تست رله از اتصال کوتاه پایهها، اعمال ولتاژ نامناسب و دستکاری مدارهای برقدار خودرو بدون دانش کافی خودداری کنید. برای تست رلههای الکترونیکی و مدارهای متصل به ECU نیز باید دستورالعمل سازنده رعایت شود.
هنگام خرید رله خودرو به چه نکاتی توجه کنیم؟
انتخاب رله مناسب اهمیت زیادی دارد؛ زیرا استفاده از رله نامناسب میتواند باعث عملکرد نادرست تجهیزات یا آسیب به سیستم برق خودرو شود.
پیش از خرید رله به موارد زیر توجه کنید:
۱. ولتاژ بوبین
ولتاژ بوبین باید با سیستم برق خودرو و مدار فرمان مطابقت داشته باشد. بسیاری از خودروهای سواری از سیستم برق ۱۲ ولت استفاده میکنند؛ اما این موضوع باید برای هر خودرو بررسی شود.
۲. حداکثر جریان قابل تحمل
ظرفیت جریان کنتاکت باید متناسب با مصرفکننده باشد. برای بارهای موتوری و القایی، جریان راهاندازی و شرایط قطع و وصل نیز اهمیت دارد.
۳. تعداد پایهها و آرایش کنتاکت
باید مشخص شود مدار به رله ۴ پایه، ۵ پایه تبدیلی یا مدل دیگری نیاز دارد.
۴. کیفیت ساخت و مشخصات فنی
کیفیت کنتاکتها، بوبین، بدنه و اتصالات در طول عمر و عملکرد رله تأثیرگذار است.
۵. ابعاد و نوع سوکت
رله باید از نظر ابعاد، آرایش پایهها و نوع سوکت با محل نصب در خودرو سازگار باشد.
۶. نوع کاربرد
رله مناسب برای چراغ، فن، پمپ بنزین یا سایر تجهیزات باید بر اساس مشخصات بار و شرایط کاری انتخاب شود؛ صرفاً یکسان بودن تعداد پایهها برای جایگزینی دو رله کافی نیست.
جمعبندی؛ کدام نوع رله خودرو مناسبتر است؟
رله یکی از قطعات مهم سیستم برق خودرو است که وظیفه کنترل و مدیریت جریان الکتریکی تجهیزات مختلف را بر عهده دارد. از رلههای معمولی الکترومغناطیسی گرفته تا رلههای زمانی، دوبل و حالت جامد، هرکدام برای کاربرد مشخصی طراحی شدهاند.
رلههای ۴ پایه معمولاً برای قطع و وصل یک مسیر الکتریکی استفاده میشوند؛ در حالی که رلههای ۵ پایه تبدیلی میتوانند مسیر جریان را بین دو خروجی تغییر دهند.
برای انتخاب رله مناسب باید به ولتاژ بوبین، ظرفیت جریان، نوع کنتاکت، تعداد پایهها و مشخصات فنی خودرو توجه کرد.
در آرجی الکترونیک تلاش میکنیم با فراهم کردن بستری تخصصی برای خرید قطعات الکترونیکی، دسترسی مهندسان، تعمیرکاران و فعالان این حوزه به محصولات موردنیازشان را آسانتر کنیم.
برای مشاهده محصولات و بررسی دستهبندیهای مختلف قطعات الکترونیکی، به صفحه اصلی آرجی الکترونیک مراجعه کنید.
سوالات متداول درباره انواع رله خودرو
۱. انواع رله خودرو کداماند؟
رلههای خودرو شامل رلههای الکترومغناطیسی، حالت جامد، زمانی، دوبل و انواع تخصصی مانند رله فن، رله پمپ بنزین، رله چراغ و رله استارت هستند.
۲. تفاوت رله ۴ پایه و ۵ پایه خودرو چیست؟
رله ۴ پایه معمولاً دارای یک خروجی NO است؛ اما رله ۵ پایه تبدیلی علاوه بر خروجی NO، یک خروجی NC نیز دارد و میتواند مسیر جریان را بین دو خروجی تغییر دهد.
۳. پایههای ۳۰، ۸۵، ۸۶ و ۸۷ در رله خودرو چه وظیفهای دارند؟
پایههای ۸۵ و ۸۶ مربوط به بوبین هستند. پایه ۳۰ ترمینال مشترک مدار قدرت و پایه ۸۷ خروجی نرمال باز رله است.
۴. پایه ۸۷a در رله خودرو چه کاربردی دارد؟
پایه ۸۷a در رله تبدیلی ۵ پایه، خروجی نرمال بسته است که در حالت عادی به پایه ۳۰ متصل بوده و با فعال شدن بوبین اتصال آن قطع میشود.
۵. آیا میتوان رله ۴ پایه را با رله ۵ پایه جایگزین کرد؟
در برخی شرایط امکانپذیر است؛ اما باید آرایش پایهها، نوع کنتاکت، ولتاژ بوبین و ظرفیت جریان بررسی شود. یکسان بودن ظاهر رلهها به معنی سازگاری الکتریکی آنها نیست.
۶. آیا خرابی رله میتواند باعث روشن نشدن خودرو شود؟
بله. در صورتی که رله پمپ بنزین، رله اصلی سیستم مدیریت موتور یا رلههای مرتبط با استارت دچار خرابی شوند، ممکن است خودرو روشن نشود. البته برای تشخیص دقیق باید سایر اجزای مدار نیز بررسی شوند.
۷. عمر مفید رله خودرو چقدر است؟
عمر رله به کیفیت ساخت، تعداد دفعات قطع و وصل، شدت جریان، دمای محیط و شرایط کاری بستگی دارد. به همین دلیل نمیتوان برای تمام رلههای خودرو یک عمر ثابت تعیین کرد.